| از انگیزه تا اقدام: طراحی و اعتبارسنجی مدل بومی تابآوری جمعیتی مبتنی بر حکمرانی مشارکتی در استانهای مرزی دارای تنوع قومی–مذهبی (مورد مطالعه: خراسان شمالی |
| کد مقاله : 1051-GFPC |
| نویسندگان |
|
سعید مرگان * نیروهای مسلح |
| چکیده مقاله |
| گذار جمعیتی ایران با کاهش نرخ باروری کل به ۱.۳۵ فرزند در سال ۲۰۲۵ و ثبت ۸۹۲,۲۶۸ تولد در سال ۲۰۲۶ (نخستین بار زیر ۹۰۰,۰۰۰)، کشور را با سالخوردگی شتابان جمعیت مواجه ساخته است. شکاف عمیقی میان سیاستهای کلان جمعیتی و رفتارهای باروری خانوارها وجود دارد؛ تنها حدود ۱۵٪ از مفاد «قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» بهطور کامل اجرا شده است. استان خراسان شمالی با کاهش ۱۱.۶٪ جمعیت و نرخ باروری حدود ۱.۳ فرزند، یکی از بحرانیترین استانهاست. با عنایت به تنوع قومی–مذهبی منحصربهفرد استان و کاهش ۳۰٪ موالید طی ۱۳۹۵–۱۴۰۲، این پژوهش با هدف طراحی و اعتبارسنجی مدل بومی تابآوری جمعیتی مبتنی بر حکمرانی مشارکتی انجام شده است. پژوهش با رویکرد ترکیبی (کیفی–کمی) انجام شد. در بخش کیفی، با تحلیل محتوای جهتدار، اسناد بالادستی (سیاستهای کلی جمعیت، قانون حمایت از خانواده، برنامه هفتم توسعه) و گزارشهای مرکز آمار ایران بررسی شد. همچنین مصاحبههای نیمهساختاریافته با ۲۵ نفر از ذینفعان کلیدی (کارشناسان اجرایی، معتمدین محلی، روحانیون، سرپرستان خانوار) در شهرستانهای بجنورد، شیروان و اسفراین انجام شد. در بخش کمّی، دادههای ثانویه شاخصهای جمعیتی (باروری، ازدواج، طلاق، مهاجرت، ساختار سنی) از پایگاههای مرکز آمار و سازمان ثبت احوال برای بازه ۱۳۹۵–۱۴۰۲ استخراج و با تحلیل روند و مدلسازی معادلات ساختاری، مؤلفههای مؤثر بر تابآوری جمعیتی شناسایی و اعتبارسنجی شدند. چهار مؤلفه اصلی تأثیرگذار شناسایی شد: ۱) اقتصادی–معیشتی (ناامنی شغلی، طولانیشدن صف تسهیلات با بیش از ۲۰ هزار پرونده، تورم)؛ ۲) فرهنگی–هویتی (تنوع قومی–مذهبی، تغییرات نسلی در نگرش به خانواده)؛ ۳) نهادی–سیاستی (شکاف سیاستهای کلان و اجرای استانی، کندی عملیاتیسازی طرحها، کمتر از ۲٪ خانوادهها در طرح مسکن ملی صاحب زمین شدهاند)؛ ۴) روانشناختی–اجتماعی (کاهش امید به آینده، موانع فرهنگی و اقتصادی). نرخ ازدواج استان از ۱۳.۴ در هزار در ۱۴۰۲ به ۵ در هزار کاهش و رشد جمعیت به زیر ۰.۵٪ رسیده است. تحلیل مسیر نشان داد حکمرانی مشارکتی با میانجیگری مؤلفههای نهادی و فرهنگی، تأثیر معناداری بر تابآوری جمعیتی دارد (۰.۰۰۱>P). |
| کلیدواژه ها |
| تابآوری جمعیتی، حکمرانی مشارکتی، گذار جمعیتی، خراسان شمالی، تنوع قومی–مذهبی |
| وضعیت: پذیرفته شده برای ارائه شفاهی |
